Een hemel zonder kadaster
Begin twintigste eeuw verdeelde elke sterrenatlas de hemel op zijn eigen manier. Naargelang de kaart telde je amper 70 sterrenbeelden of bijna honderd. Een ster kon van boek tot boek van figuur wisselen, en uitvindingen zoals de Stier van Poniatowski, goed te zien op de plaat van Bode, deden nog de ronde. Hij heeft de officiële lijst niet gehaald.
Bode omringt zijn figuren in 1801 met stippellijnen, maar die volgen de tekening, geen regel. De methode die het zou halen, komt uit Argentinië. In de atlas van zijn Uranometria Argentina, verschenen in 1877, bakent de Amerikaanse sterrenkundige Benjamin Gould de sterrenbeelden van de zuidelijke hemel af met lijnen van rechte klimming en declinatie, de meridianen en breedtecirkels van de hemel.
De sterrenkundige uit Genepiën
Eugène Delporte wordt in 1882 geboren in Genepiën (Genappe), ten zuiden van Brussel. In 1903 behaalt hij zijn doctoraat aan de Université libre de Bruxelles en datzelfde jaar begint hij aan de Koninklijke Sterrenwacht van België in Ukkel. Van 1936 tot 1947 is hij er directeur, en in Ukkel sterft hij op 19 oktober 1955.
In 1922 legt de jonge Internationale Astronomische Unie een lijst van 88 sterrenbeelden vast en richt ze een commissie op, onder leiding van Delporte, om ze grenzen te geven. Het rapport volgt in 1928, het jaar waarin de Unie de grenzen officieel aanneemt op haar algemene vergadering in Leiden. In 1930 verschijnt het boek: Délimitation scientifique des constellations, bij Cambridge University Press, met tabellen en kaarten.
Datzelfde jaar benoemt koning Albert I hem tot officier in de Leopoldsorde. Een ambtenaar van de hemel, gedecoreerd voor landmeterswerk.
Meridianen en breedtecirkels
Delporte neemt de methode van Gould over en past ze toe op de hele hemel. Elke grens volgt een boog van rechte klimming of declinatie, berekend voor het jaar 1875, het jaar van Goulds voorstel. Het resultaat lijkt op een kadaster met trapjes, vol rechte hoeken. De oude figuren houden hun sterren, ook al krijgen ze daardoor vreemde contouren.
Het gekste geval is de Slang. Slangendrager houdt haar met beide handen vast en staat er dus tussenin: de Slang is het enige van de 88 sterrenbeelden dat uit twee losse stukken bestaat, de Kop in het westen, de Staart in het oosten. Op de plaat van Bode zie je meteen waarom.
De grootte verschilt enorm. De Waterslang beslaat 1.303 vierkante graden, het Zuiderkruis 68, op een hemel van 41.253. En het raster staat niet meer helemaal recht. De precessie van de equinoxen verschuift de coördinaten met zo’n 50 boogseconden per jaar, iets meer dan twee graden sinds 1875: op een moderne kaart hellen de grenzen van Delporte een beetje over. De sterren zelf zijn van sterrenbeeld niet veranderd.
Zes dagen in de Schorpioen
Die lijnen bepalen ook wanneer de Zon voor de sterrenbeelden van de dierenriem staat. Berekend met de officiële grenzen hebben die data niets van de twaalf gelijke stukken van 30 graden die de tekens vormen. In 2026 stond de Zon voor de Maagd van tot , meer dan 44 dagen. Daarna doorkruist ze de Weegschaal tot , en de Schorpioen in zes en een halve dag.
Op om schuift ze Slangendrager binnen, dat ze pas op verlaat voor de Boogschutter. Slangendrager raakt de ecliptica omdat de grens daar valt, niet omdat iemand een dertiende teken vergeten is. De tekens blijven een afspraak van de traditie; de sterrenbeelden zijn hemelse aardrijkskunde.
Ook de Maan steekt die onzichtbare lijnen over. In de nacht van 22 op 23 oktober, om , gaat ze van de Waterman naar de Vissen. In de nacht van 25 op 26 oktober, om , komt ze in de Ram, hoog in het zuidwesten, iets meer dan drie uur voor volle maan om .
Wat zijn stempel draagt
Amor
Gefotografeerd in Ukkel op 12 maart 1932. Deze planetoïde van ongeveer een kilometer gaf zijn naam aan een hele familie: de Amor-planetoïden, die de baan van de Aarde van buitenaf naderen zonder ze te kruisen.
Adonis
Ontdekt op 12 februari 1936. Hij hoort bij de Apollogroep, de planetoïden waarvan de baan die van de Aarde kruist.
Komeet Du Toit-Neujmin-Delporte
Gevonden op 18 juli 1941 in Zuid-Afrika door Daniel du Toit, op een plaat van 25 juli op de Krim door Grigori Neujmin, en op 19 augustus in Ukkel door Delporte. Ze keert ongeveer om de 6,4 jaar terug.
Delportia
Door Delporte zelf ontdekt op 28 november 1932 en later naar hem genoemd. In totaal ontdekte hij 66 planetoïden; een daarvan, (1276) Ucclia, draagt de naam van de gemeente van de sterrenwacht.
De krater Delporte
Ook een maankrater draagt zijn naam. De landmeter van de hemel heeft zijn perceel op de Maan.
Veelgestelde vragen
- Hoeveel officiële sterrenbeelden zijn er?
- 88. De Internationale Astronomische Unie legde de lijst vast in 1922 en nam de grenzen aan in 1928; Eugène Delporte publiceerde ze in 1930. Sindsdien hoort elk punt van de hemel bij precies één sterrenbeeld.
- Waarom lopen de grenzen van de sterrenbeelden trapsgewijs?
- Ze volgen lijnen van rechte klimming en declinatie, de meridianen en breedtecirkels van de hemel, berekend voor het jaar 1875. Door de precessie staan ze op moderne kaarten een beetje scheef.
- Hoelang staat de Zon voor de Schorpioen?
- In 2026 van 23 tot 30 november, ongeveer zes en een halve dag, volgens de officiële grenzen. Het teken Schorpioen loopt van 23 oktober tot 22 november: de tekens zijn gelijke stukken van 30 graden, los van de grootte van de sterrenbeelden.
