De mythe van Orion
De Schorpioen komt de Griekse mythologie binnen om één reden: Orion doden. De jager had opgeschept dat hij alle dieren op aarde zou vellen; de Aarde stuurde een reuzenschorpioen op hem af, en Zeus verhief op verzoek van Artemis en Leto de twee tegenstanders tot sterrenbeeld. Een andere versie laat Apollo het dier sturen.
Sindsdien vlucht Orion elke zomer wanneer de Schorpioen verschijnt: de twee sterrenbeelden staan nooit tegelijk hoog aan de hemel. Het hele verhaal van Orion en de Schorpioen.
Als de Schorpioen in het oosten opkomt, gaat Orion in het westen onder.
Van scharen tot Weegschaal
De Schorpioen was vroeger groter. De Grieken noemden de sterren die wij nu bij de Weegschaal rekenen ‘de scharen van de Schorpioen’; de opsplitsing gebeurde in de Griekse of Romeinse tijd.
De Arabische naam van de helderste ster van de Weegschaal, Zubeneschamali, betekent nog altijd ‘de noordelijke schaar’.
Het echte sterrenbeeld
De Schorpioen ligt ten zuiden van de ecliptica, in een van de rijkste delen van de Melkweg. Het is een van de weinige sterrenbeelden die echt op hun naam lijken: een waaiervormige kop, een rood hart, Antares, en een lange gekromde staart.
Vanuit België zie je hem nooit helemaal. Op avonden in juni en juli komt Antares nauwelijks 13 graden boven de zuidelijke horizon, en het uiteinde van de staart blijft in de nevel hangen, als het niet gewoon onder de horizon blijft.
In 2026 staat de Zon alleen van 23 tot 30 november voor de Schorpioen, en trekt ze daarna tot 18 december door de Slangendrager. Het teken beslaat vanaf 23 oktober een volle maand: dat verschil komt van de precessie van de equinoxen.
De sterren
Antares
Magnitude rond 1, op ongeveer 550 lichtjaar. De Griekse naam betekent ongeveer ‘tegenhanger van Ares’, vanwege de rode kleur. Een superreus met een straal van ongeveer 680 keer die van de Zon.
Shaula
‘De opgeheven staart’. Ze markeert de angel, op ongeveer 570 lichtjaar, vanuit onze breedtegraden bijna onzichtbaar.
Acrab
‘De schorpioen’, op ongeveer 470 lichtjaar. Een meervoudige ster.
Dschubba
‘Het voorhoofd’. In juli 2000 ging ze in enkele weken van magnitude 2,3 naar 1,9, en sindsdien schommelt ze.
De sterrenhoop van Ptolemaeus
Met het blote oog zichtbaar bij de angel, op ongeveer 980 lichtjaar. Ptolemaeus noteerde hem in 130 als een nevel.
In kunst en geschiedenis
Weinig figuren aan de hemel hebben zo’n lange stamboom. In Babylon is de schorpioen al een sterrenbeeld, lang voor hij een teken wordt.
- BabylonDe Babyloniërs noemden hem MUL.GIR.TAB, ‘de schorpioen’, ook te lezen als ‘het wezen met de brandende angel’.
- Ptolemeïsch EgypteOp de dierenriem van Dendera, het plafond van een kapel van de Hathortempel uit ongeveer 50 voor onze jaartelling, nu in het Louvre, behoudt de Schorpioen zijn Grieks-Romeinse vorm.
- GotiekIn de Très Riches Heures du duc de Berry, in het Musée Condé in Chantilly, staat boven elke kalendermaand een halve cirkel met de zonnewagen en de tekens van de dierenriem.
- Wetenschappelijke atlassenHevelius in 1690 en Bode in 1801 graveren het dier op kaarten waarop elke ster gemeten is.
.jpg){kind=link}