De jager en het beest
Het oudste verhaal is maar in stukken bewaard. Een sterrenkundig gedicht dat aan Hesiodos wordt toegeschreven, bekend via de Catasterismi van Pseudo-Eratosthenes, vertelt dat Orion op Kreta jaagde met Artemis en haar moeder Leto. Hij schepte op dat hij alle dieren op aarde zou doden. De Aarde liet toen een schorpioen van enorme afmetingen op hem los, en die steek werd hem fataal.
Op verzoek van Artemis en Leto plaatste Zeus de jager tussen de sterren, om zijn moed, en de Schorpioen erbij, ter herinnering aan wat er gebeurd was. Het monster komt dus aan de hemel als bewijsstuk.
Latere auteurs veranderen het decor, zelden het einde. Bij Aratos, in de derde eeuw voor onze jaartelling, speelt alles zich af op Chios en heeft Orion Artemis beledigd. Ovidius laat in de Fasti het beest door de Aarde loslaten, waarna Latona Orion tussen de sterren opneemt. Hyginus kent zelfs een versie zonder schorpioen: Apollo daagt zijn zus uit een stip ver op zee te raken, en Artemis schiet zonder het te weten Orion neer, die daar zwom.
De regel van de twee horizonten
Aratos haalt er een les voor sterrenkijkers uit: als de Schorpioen in het oosten opkomt, vlucht Orion aan de westelijke rand. Hyginus zegt het in proza. Het sterrenbeeld, schrijft hij, werd zo geplaatst dat Orion ondergaat wanneer de Schorpioen opkomt.
We hebben de regel nagerekend voor Brussel. Betelgeuze, de schouder van Orion, gaat elke dag zo’n twintig minuten onder voor Antares opkomt, het hart van de Schorpioen; Antares verdwijnt op zijn beurt iets meer dan drie uur voor Betelgeuze terug is. Over vierentwintig uur is er geen minuut waarin beide sterren samen boven de horizon staan. Ook Rigel kruist Antares nooit.
Toch hangt de regel af van de breedtegraad. Voor Athene gerekend delen Betelgeuze en Antares de hemel zeventien minuten per dag, vlak boven de horizon; op de evenaar bijna anderhalf uur. In België komt Antares nooit hoger dan 13 graden. De Schorpioen houdt zich hier al gedeisd, en de jager ontloopt hem zonder moeite.
Lang voor de Grieken
Orion heeft ook andere beroepen gehad. Babylonische catalogi uit de late bronstijd noemen het sterrenbeeld MUL.SIPA.ZI.AN.NA, ‘de ware herder van Anu’, de god van de hemel. In Egypte vormden zijn sterren de god Sah, verbonden met Sopdet, dat is Sirius, die na hem opkomt, en later gelijkgesteld met Osiris.
Bij Homeros staat Orion al aan de hemel: hij staat op het schild van Achilles in de Ilias, en Sirius is er zijn hond. In de Odyssee ziet Odysseus hem in de onderwereld, nog altijd jagend, met een bronzen knots in de hand. Hesiodos regelt in Werken en dagen de boerenkalender op zijn opkomst en ondergang.
Ptolemaeus telt het in de tweede eeuw tot zijn 48 sterrenbeelden. Het hoort bij de 88 officiële sterrenbeelden van vandaag, met 594 vierkante graden de 26e in grootte. Omdat het op de hemelevenaar ligt, is het bijna overal op aarde te zien, tussen 80 graden noorderbreedte en 68 graden zuiderbreedte.
De sterren
Betelgeuze
Een rode superreus op 400 tot 600 lichtjaar, naargelang de schatting, met een straal van 640 tot 764 keer die van de Zon. De naam komt van het Arabische yad al-jawzā’, ‘de hand van al-Jawzā’’, in de dertiende eeuw verbasterd door een verkeerd gelezen letter. Tussen oktober 2019 en februari 2020 zakte hij van magnitude 0,5 naar 1,7, versluierd door een stofwolk.
Rigel
Een blauwe superreus op ongeveer 850 lichtjaar, meestal de zevende helderste ster aan de hemel en bijna altijd helderder dan Betelgeuze. De Arabische naam betekent ‘de linkervoet van al-Jawzā’’.
Bellatrix
Magnitude 1,6, op ongeveer 250 lichtjaar. De Latijnse naam betekent ‘de strijdster’; hij hoorde eerst bij Capella, en sterrenkundigen in Wenen verhuisden hem in de vijftiende eeuw naar deze ster.
De Gordel
Mintaka, Alnilam en Alnitak, drie sterren op een rij die je zonder kaart vindt. Mintaka is dubbel: de twee sterren draaien in 5,73 dagen om elkaar heen.
De Orionnevel
Een bleke vlek midden in het zwaard, onder de Gordel, met het blote oog zichtbaar op ongeveer 1.300 lichtjaar. Peiresc herkende er op 26 november 1610 een nevel in. Het is het dichtstbijzijnde gebied waar zware sterren ontstaan.
Waar je hem deze week vindt
Op komt Bellatrix om op, Betelgeuze om en Rigel om , in het oosten. Elke avond komen ze ongeveer vier minuten vroeger op.
Het beste moment blijft het einde van de nacht. Op om staat Betelgeuze bijna pal in het zuiden, 46 graden hoog, en Rigel op 29 graden. De Maan is al om ondergegaan en de astronomische schemering begint pas om : de hemel is donker, als je de straatlantaarns weet te ontwijken.
Het is ook de week van de Orioniden, de vallende sterren uit het stof van de komeet van Halley, met hun radiant in Orion, dicht bij Betelgeuze. Het maximum valt meestal rond 21 of 22 oktober, met op zijn best een twintigtal meteoren per uur onder een perfecte hemel.
De Zon komt op om in het teken Schorpioen. Orion maakt zich geen zorgen: als het sterrenbeeld Schorpioen terugkomt in onze zomeravonden, is de jager al van het toneel verdwenen.
Veelgestelde vragen
- Waarom zie je Orion en de Schorpioen nooit tegelijk?
- Er ligt meer dan tien uur rechte klimming tussen. Op de breedte van België gaat Betelgeuze onder voor Antares opkomt, en Antares gaat meer dan drie uur onder voor Betelgeuze opkomt. Verder naar het zuiden wordt de regel soepeler: in Athene delen de twee sterren de hemel zeventien minuten per dag.
- Wanneer zie je Orion vanuit België?
- In oktober moet je laat opblijven of vroeg opstaan: hij komt rond 23 uur op en staat voor de dageraad in het zuiden. Daarna verschijnt hij steeds vroeger, en ’s avonds is hij het makkelijkst te zien van januari tot april.
- Gaat Betelgeuze ontploffen?
- Hij eindigt als supernova, volgens de huidige schattingen hoogstwaarschijnlijk binnen 100.000 jaar. Hij zou dan meer dan drie maanden zo helder schijnen als een halve Maan, zonder gevaar voor de aarde.
.jpg){kind=link}