Mercurius retrograde, zoals het echt zit

Een planeet die ons inhaalt

Mercurius draait in 88 dagen rond de zon, aan bijna 47 kilometer per seconde: volgens de NASA gaat geen enkele planeet sneller. De aarde, op de buitenbaan, doet er een jaar over. Gemiddeld om de 116 dagen haalt Mercurius haar in langs de binnenkant en schuift hij tussen de aarde en de zon door. Dat heet de benedenconjunctie. Deze keer valt ze op woensdag 4 november, om 15:24.

Mercurius gaat niet achteruit. Hij haalt ons in.

Rond dat inhaalmanoeuvre draait de lijn van je ogen naar Mercurius achterwaarts over de achtergrond van de sterren, terwijl de planeet gewoon in dezelfde richting verder draait. Sterrenkundigen vergelijken het graag met de autosnelweg. Steek je een vrachtwagen voorbij, dan lijkt die achteruit te schuiven, hoewel jullie allebei dezelfde kant op rijden. Tussen Mercurius en de aarde werkt dat in twee richtingen. Vanop Mercurius gezien is het onze planeet die achteruitgaat.

De achteruitgang begon op 24 oktober, toen Mercurius tussen de sterren leek stil te staan: dat is de stilstand. Hij eindigt bij de volgende stilstand, op 13 november. Twintig dagen in totaal, voor 16 graden in omgekeerde richting. Een retrograde periode van Mercurius duurt gemiddeld 22 dagen, tussen 20 en 24 naargelang het geval. Het precieze uur van een stilstand verschilt een paar uur, al naargelang je het in rechte klimming of in ecliptische lengte meet; de datum verandert niet.

Schorpioen in de tekens, Weegschaal aan de hemel

Op 24 oktober stond Mercurius op 21 graden in het teken Schorpioen. Op 13 november zal hij teruggekeerd zijn tot 5 graden. De hele lus past in dat ene teken, waar de zon op vrijdag 23 oktober binnenkwam. Voor astrologen is het dus een ‘Mercurius retrograde in Schorpioen’.

Kijk omhoog en het decor verandert. Mercurius gaat achteruit voor de sterren van de Weegschaal, steekt op zondag 8 november de grens met de Maagd over en voltooit daar zijn achteruitgang. Pas op 19 november komt hij terug in de Weegschaal, en het sterrenbeeld Schorpioen bereikt hij pas op 8 december, lang na het einde van de lus. Tekens zijn twaalf gelijke stukken van 30 graden, geteld vanaf het lentepunt; sterrenbeelden zijn gebieden aan de hemel, in 1930 afgebakend door Eugène Delporte in Ukkel.

In 2026 gaat Mercurius drie keer retrograde, en telkens met hetzelfde verschil. Van eind februari tot eind maart, in het teken Vissen, voor de Vissen en daarna de Waterman. Van eind juni tot eind juli, in het teken Kreeft, maar helemaal voor de Tweelingen. En nu deze. De kranten zeggen Schorpioen, de hemel zegt Weegschaal en dan Maagd: allebei hebben ze gelijk, ze hebben het gewoon niet over hetzelfde.

Van Babylonische tabletten tot epicykels

Mercurius heeft niet op de zondagskranten gewacht om op te vallen. Volgens historicus Mathieu Ossendrijver, geïnterviewd door National Geographic, legden Babylonische astronomen de achteruitgang van Mercurius waarschijnlijk al in de 7e eeuw voor onze jaartelling vast, met ‘a very clear mathematical understanding of that motion’, een heel helder wiskundig begrip van die beweging. Wat ze ervan dachten, weten we niet: het tablet met de voortekens van Mercurius ontbreekt.

De Grieken hielden zich aan een regel: hemellichamen draaien op cirkels, met constante snelheid. Hoe laat je een planeet dan achteruitgaan? Door ze op een kleine cirkel te zetten, de epicykel, waarvan het middelpunt zelf een grote cirkel volgt, de deferent. Als de planeet langs de binnenkant van haar kleine cirkel loopt, lijkt ze terug te keren. Het idee wordt vaak toegeschreven aan Apollonius van Perga, eind 3e eeuw voor onze jaartelling; Hipparchus berekende een eeuw later de banen.

Rond 150 bundelt Claudius Ptolemaeus alles in de Almagest. In boek IX stelt hij zich tot doel aan te tonen dat alle schijnbare onregelmatigheden van de vijf planeten voortkomen uit gelijkmatige cirkelbewegingen. Boek XII gaat over stilstanden en retrograde bewegingen, ook die van Mercurius en Venus. Om de snelheidsverschillen te verklaren, voegt Ptolemaeus nog een punt toe, de equant. Het is een zware machine, die wat kraakt, maar ze verklaart de achteruitgang van de vijf bekende planeten.

Copernicus: de aarde volstaat

In 1543, het jaar van zijn dood, verschijnt in Neurenberg De revolutionibus orbium coelestium van Nicolaus Copernicus. Aristarchus van Samos had rond 240 voor onze jaartelling al voorgesteld de zon in het midden te zetten; Copernicus maakt er een systeem van. ‘In medio vero omnium residet Sol’, schrijft hij in boek I: in het midden van alles troont de zon.

In hetzelfde hoofdstuk overloopt hij wat de oude sterrenkunde moeilijk kon verklaren, onder meer waarom het vooruitgaan en achteruitgaan groter lijkt bij Jupiter dan bij Saturnus, en kleiner dan bij Mars. Zijn antwoord past in één zin: ‘Quae omnia ex eadem causa procedunt, quae in telluris est motu’. Dat alles komt voort uit één oorzaak, en die zit in de beweging van de aarde. Copernicus heeft geen epicykel meer nodig om planeten achteruit te laten gaan: de bewegende aarde volstaat.

Van epicykels is hij daarmee nog niet af. Zijn systeem houdt cirkelvormige banen, eenparige snelheden en kleine epicykels; hij schrapt de equant van Ptolemaeus, maar ten koste van extra epicykels, en of het echt eenvoudiger was, blijft een twistpunt. Pas de ellipsen van Kepler, gepubliceerd in 1609 en 1619, maken ze overbodig. Copernicus geeft Mercurius trouwens een omloop van tachtig dagen, ‘octuaginta dierum spacio’; de moderne waarde is 88. Acht dagen te kort, bijna een tiende van een Mercuriusjaar: de snelste planeet van het stelsel liet zich nog niet helemaal vangen.

En je e-mails?

De oude astrologie kende Mercurius retrograde al. In de horaire astrologie, waarbij je de hemel opstelt van het moment waarop een vraag gesteld wordt, luidde een gangbare formule volgens astrologiehistoricus Nicholas Campion, geciteerd door Time: ‘nothing will come of it’. Er komt niets van.

De versie voor het grote publiek is veel jonger. De horoscoop volgens geboortedatum duikt in 1930 op in de pers, wanneer R. H. Naylor er een publiceert in de Sunday Express. Volgens Campion wordt de betekenis in de jaren 1980 breder: ‘People started to apply it to everything’, men begon het op alles toe te passen. Computers die uitvallen, verdwaalde e-mails, scheef getekende contracten: waar dat lijstje precies vandaan komt, zegt geen enkele ernstige bron. Time stelt alleen vast dat de zoekopdrachten ‘is Mercury in retrograde’ op Google vanaf 2009 sterk stijgen. Haar naam heeft de planeet wel niet zelf gekozen: Mercurius was de Romeinse god van handel, communicatie en boodschappen.

National Geographic vat het standpunt van de wetenschap samen: het verband tussen astrologie en gebeurtenissen op aarde is ‘largely refuted as pseudoscience’, grotendeels weerlegd als pseudowetenschap. De mechaniek zelf heeft geen geheimen. Op de dag van de benedenconjunctie staat Mercurius op 0,674 astronomische eenheid van ons, zowat 100 miljoen kilometer, en schuift hij 0,37 graad ten zuiden van de zon voorbij zonder over haar schijf te trekken. Gaat er tot 13 november een mail naar de verkeerde ontvanger, dan ligt het kortste spoor bij je toetsenbord.

Mercurius zien vanuit Brussel

Nu niet. Deze zondag 25 oktober staat Mercurius bij zonsondergang maar 2 graden boven de zuidwestelijke horizon, en om 17:50 gaat hij onder, een twintigtal minuten na de zon. Toch staat hij er bijna 20 graden van af. Maar op herfstavonden ligt de baan van de zon op onze breedte heel plat tegen de horizon, en de planeet blijft op dakhoogte hangen. Op 4 november komt Mercurius op en gaat hij onder met de zon, op enkele minuten na: onzichtbaar.

Hij keert terug in de ochtendschemering, waar de baan in dit seizoen veel steiler staat. Zijn grootste westelijke elongatie valt op zaterdag 21 november, op 20 graden van de zon. Van 14 tot 26 november, ongeveer tussen 7:20 en 7:40, zoek je hem een tiental graden boven de horizon in het oostzuidoosten, een veertigtal minuten voor zonsopgang. Met een magnitude rond 0 vind je hem met het blote oog, als de horizon vrij is.

Je hebt een open horizon naar het oosten nodig: een hoge verdieping, een heuvel, een veld. Een verrekijker helpt om hem in de ochtendschemering te vinden, maar berg hem op voor de zon opkomt: één blik op de zon door een kijker kan je ogen voorgoed beschadigen.

De lus in vijf data

Veelgestelde vragen

Gaat Mercurius echt achteruit?

Nee. Hij draait altijd in dezelfde richting rond de zon. Vanop aarde lijkt hij achteruit te gaan wanneer hij ons langs de binnenkant inhaalt, rond de benedenconjunctie van 4 november 2026.

Wanneer is Mercurius retrograde in 2026?

Drie keer: van eind februari tot eind maart, van eind juni tot eind juli, en van 24 oktober tot 13 november. Die laatste lus duurt een twintigtal dagen.

In welk teken en voor welk sterrenbeeld gaat Mercurius achteruit?

Van begin tot eind in het teken Schorpioen, maar voor de sterren van de Weegschaal en vanaf 8 november van de Maagd. Het sterrenbeeld Schorpioen bereikt Mercurius pas op 8 december.

Kan je hem vanuit Brussel zien?

Eind oktober niet: hij gaat een twintigtal minuten na de zon onder. Van 14 tot 26 november wel, in de ochtendschemering, rond 7:20 tot 7:40, een tiental graden boven de horizon in het oostzuidoosten.

Waarvoor dienden de epicykels?

Om planeten achteruit te laten gaan met cirkels die met constante snelheid doorlopen worden: de planeet draaide op een kleine cirkel, die zelf door een grote gedragen werd. Bij Copernicus, in 1543, verklaart de beweging van de aarde de achteruitgang; toch houdt hij cirkels en kleine epicykels, die pas met de ellipsen van Kepler overbodig worden.

Heeft Mercurius retrograde invloed op je e-mails?

Er is geen enkel effect aangetoond. Het verband tussen astrologie en gebeurtenissen op aarde is ‘grotendeels weerlegd als pseudowetenschap’, schrijft National Geographic. Volgens astrologiehistoricus Nicholas Campion begon men het in de jaren 1980 op alles toe te passen; waar het lijstje met pannes en contracten precies vandaan komt, blijft onduidelijk.