7 november, niet de 1ste
De astronomische herfst begint met de equinox, op om , en eindigt met de winterzonnewende, op om . Daartussen legt de zon een kwart van de ecliptica af, van 180 tot 270 graden lengte. Het midden, 225 graden, bereikt ze op om . Bij zonsopgang op Allerheiligen heeft ze nog ruim zes dagen te gaan.
De kalender zegt 1 november. De zon antwoordt: de 7de.
Het midden van de hoek is niet eens het midden van de tijd: van de equinox tot 225 graden duurt het 45,4 dagen, van 225 graden tot de zonnewende 44,5. De aarde versnelt, want begin januari staat ze het dichtst bij de zon, en daar loopt ze het snelst in haar baan. Van 2020 tot 2030 valt dat midden volgens onze berekeningen altijd op 6 of 7 november.
Het licht wacht niet tot de 7de. In Brussel duurt de dag 12 uur en 9 minuten bij de equinox en nog maar 7 uur en 56 minuten bij de zonnewende. Op 1 november komt de zon op om en gaat ze onder om : 9 uur en 43 minuten daglicht. Op 7 november blijft er 9 uur en 23 minuten over. Op het astronomische midden van de herfst is de dag dus al 2 uur en 46 minuten kwijt van de 4 uur en 13 minuten die hij in totaal verliest.
Vier feesten halverwege de seizoenen
Het middeleeuwse Ierland telde zijn jaar niet volgens de zonnewendes. Samhain duikt op in de oudste Ierse teksten, uit de negende eeuw, en het verhaal Tochmarc Emire, ‘Het hofmaken van Emer’, noemt het als eerste van de vier seizoensfeesten, waarvan de held Cú Chulainn de namen uitlegt. In de Engelse vertaling van Kuno Meyer uit 1888 is Samuin ‘the end of summer’, het einde van de zomer; Oimolc, ons Imbolc, ‘the beginning of spring’; Brón Trogaill, op 1 augustus, ‘Lammas-day, viz., the beginning of autumn’. Beltine, op 1 mei, maakt het lijstje compleet.
Volgens Dáithí Ó hÓgáin had het Ierse jaar twee helften: de zomer vanaf Bealtaine, 1 mei, de winter vanaf Samhain, 1 november. En omdat de Keltische dag bij zonsondergang begon, ging Samhain van start op de avond van 31 oktober.
Engeland heeft die indeling bewaard. Tussen zijn vier ‘quarter days’, Lady Day (25 maart), Midsummer Day (24 juni), Michaelmas (29 september) en Kerstmis, liggen Candlemas (Maria-Lichtmis, 2 februari), May Day (1 mei), Lammas (1 augustus) en All Hallows (1 november): de ‘cross-quarter days’, zo genoemd omdat ze ongeveer in het midden van elk kwart vallen. Een ingeburgerde Nederlandse naam lijken ze niet te hebben.
De Chinese kalender maakt dezelfde indeling, maar volgt de echte zon. Hij verdeelt de ecliptica in 24 zonnetermijnen, telkens 15 graden uit elkaar. Op 225 graden valt Lidong, 立冬, ‘de winter begint’, gewoonlijk op 7 november. Lichun, Lixia en Liqiu openen zo ook de lente, de zomer en de herfst, rond 4 februari, 6 mei en 8 augustus: telkens twee tot zeven dagen na de ronde data van Ierland en Engeland. In China begint de winter precies halverwege onze herfst.
Samhain: wat we weten en wat er verteld wordt
Overal lees je dat Samhain het Keltische nieuwjaar was. Dat idee gaat terug op John Rhys en James Frazer. De historicus Ronald Hutton vindt de bewijzen in The Stations of the Sun (1996) mager: de middeleeuwse bronnen kennen geen groot feest dat alle Kelten op 1 november vierden. Een dodenfeest dan? Dat dacht Frazer. Hutton vindt geen bewijs dat Samhain oorspronkelijk een dodenfeest was, al ziet hij er wel een tijd in waarin mensen op hun hoede waren voor bovennatuurlijke krachten. Samhain, schrijft de historicus Nicholas Rogers, ‘did not offer much in the way of actual practices, save in its fire rites’; de meeste Halloweengebruiken zijn gegroeid rond Allerheiligen en Allerzielen.
Ouder dan de Ierse teksten is de Gallische kalender van Coligny, een bronzen plaat van eind tweede eeuw die in 1897 in het Franse departement Ain werd gevonden: de eerste maand heet er SAMONIOS, en er staat TRINOX SAMONI op, ‘drie nachten van Samon’. Sommigen zien er Samhain in, anderen een zomerfeest. De betekenis is omstreden, en van 1 november is op de plaat geen sprake.
En het ‘jaarwiel’ met acht feesten, zonnewendes en equinoxen inbegrepen? Een moderne constructie: de Engelse term ‘Wheel of the Year’ is halverwege de jaren 1960 in omloop bij Britse neopaganisten. Op de zonnewendes en de herfstequinox is geen enkel Keltisch feest overgeleverd. In de Ierse teksten staat ook nergens dat Samhain op de zon werd afgestemd. Dat 1 november dicht bij het astronomische midden van de herfst ligt, is een vaststelling van vandaag, geen bedoeling die we de druïden kunnen toeschrijven.
Waarom Allerheiligen op 1 november valt
Het feest van alle heiligen is niet in november geboren. Op 13 mei 609 of 610 wijdt paus Bonifatius IV het Pantheon in Rome aan Maria en alle martelaren. Gregorius III (731-741) wijdt later een oratorium in de Sint-Pieter aan alle heiligen, op een 1 november volgens sommige bronnen, op een 12 april volgens andere. Rond 800 vieren kerken in Ierland en Northumbria alle heiligen op 1 november. In 835 maakt Lodewijk de Vrome er op vraag van paus Gregorius IV een verplichte feestdag van in het hele Frankische Rijk.
Frazer dacht dat de Kerk die datum koos vanwege Samhain. Hutton ziet er eerder een Germaans idee in en wijst op een Iers feest van alle heiligen op 20 april, terwijl andere getuigenissen het op 1 november plaatsen. De bronnen spreken elkaar tegen; de vraag blijft open.
2 november heeft een andere oorsprong. Odilo, abt van Cluny, gestorven in 1048, liet in de kloosters van zijn congregatie elk jaar alle overleden gelovigen herdenken; de traditie dateert die beslissing in 998. In België is Allerheiligen een van de tien wettelijke feestdagen, vastgelegd in de wet van 4 januari 1974. Daarom trekken we op 1 november, een vrije dag, naar het kerkhof en niet op de 2de, al sinds de negentiende eeuw met chrysanten.
Halloween draagt Allerheiligen in zijn naam: het is de Schotse vorm van ‘All Hallows’ Eve’, de avond voor Allerheiligen, waarover Robert Burns in 1785 een gedicht schreef. In Ierland, Schotland en Noord-Engeland werden rapen uitgehold; wie naar Noord-Amerika emigreerde, stapte over op de pompoen, groter en zachter.
Schorpioen in de krant, Weegschaal aan de hemel
Voor de horoscopen valt Allerheiligen in de Schorpioen: de zon kwam in dat teken op om , en op 1 november staat ze er 9 graden in. Het midden van de herfst, 225 graden, is precies de 15de graad van de Schorpioen, het hart van het teken. Pure meetkunde: de vier seizoensmiddens vallen in het midden van Stier (45 graden), Leeuw (135), Schorpioen (225) en Waterman (315), de vier tekens die de astrologische traditie ‘vast’ noemt.
Kijk omhoog en het decor verandert. Tot de namiddag van 31 oktober staat de zon voor de sterren van de Maagd. Dan schuift ze voor de Weegschaal, minder dan twee uur voor ze ondergaat en de nacht van Samhain begint. Het sterrenbeeld Schorpioen bereikt ze pas op 23 november, voor amper een week, tot ze bij de Slangendrager aankomt. Het echte midden van de herfst, op 7 november, speelt zich dus af voor de Weegschaal. Tekens zijn twaalf gelijke delen van 30 graden; sterrenbeelden hebben grenzen, in 1930 getrokken door Eugène Delporte in Ukkel.
De verluchters van de vijftiende eeuw zetten de geleerde hemel al graag boven het seizoen. In de Très Riches Heures du duc de Berry staat boven elke kalendermaand een astronomische halve cirkel: Apollo op zijn wagen, de tekens op een sterrenhemel, de graden van elk teken. Onder die van november, in een miniatuur die Jean Colombe rond 1485-1486 schilderde, slaat een varkenshoeder eikels uit de eiken voor zijn varkens. Hij viert niets, hij voedert zijn dieren. Op zaterdag 7 november 2026 om staat er ook in geen enkele kalender iets. Toch is dat precies het ogenblik.
De herfst van 2026 in vijf data
Midden van de herfst
De zon bereikt 225 graden lengte om 10:52, Brusselse tijd: de 15de graad van de Schorpioen. In China is het Lidong, ‘de winter begint’.
Herfstequinox
De zon bereikt 180 graden om 2:05, Brusselse tijd. De dag duurt 12 uur en 9 minuten.
Vooravond van Samhain
In de namiddag verlaat de zon de sterren van de Maagd voor die van de Weegschaal. Bij zonsondergang begon in het middeleeuwse Ierland het feest van Samhain.
Allerheiligen
Wettelijke feestdag in België. De zon staat 9 graden in het teken Schorpioen, voor de Weegschaal. Zonsopgang om 7:34, zonsondergang om 17:17.
Winterzonnewende
De zon bereikt 270 graden om 21:50. De dag duurt in Brussel nog maar 7 uur en 56 minuten. De astronomische winter begint.
Veelgestelde vragen
- Waarom zegt men dat Allerheiligen midden in de herfst valt?
- Omdat 1 november ongeveer halverwege tussen de equinox van 23 september en de zonnewende van 21 december ligt. Het precieze midden, wanneer de zon 225 graden lengte bereikt, valt op 7 november 2026 om 10:52, Brusselse tijd.
- Is Samhain de voorloper van Halloween?
- Misschien gedeeltelijk, voor de sfeer en de vuren. De naam komt van ‘All Hallows’ Eve’, de avond voor Allerheiligen, en de meeste gebruiken zijn volgens de historicus Nicholas Rogers ontstaan rond Allerheiligen en Allerzielen.
- Werd Allerheiligen op 1 november gezet om Samhain te vervangen?
- Dat was de stelling van James Frazer, en ze wordt betwist. De datum werd vastgelegd tussen Rome en het Frankische Rijk: door Gregorius III in de achtste eeuw volgens sommige bronnen, daarna door Lodewijk de Vrome in 835, op vraag van Gregorius IV. Ronald Hutton ziet er eerder een Germaans dan een Keltisch idee in.
- Staat de zon met Allerheiligen in de Schorpioen?
- In het teken wel, sinds 23 oktober 2026. Voor de sterren niet: sinds de namiddag van 31 oktober staat ze voor het sterrenbeeld Weegschaal, en het sterrenbeeld Schorpioen bereikt ze pas op 23 november.
- Wanneer begint de winter?
- Dat hangt ervan af wie er telt. Op 1 november voor het middeleeuwse Ierland, op 7 november 2026 voor de Chinese kalender (zon op 225 graden), op 1 december voor de meteorologen van het KMI, op 21 december 2026 om 21:50 voor de astronomen, bij de zonnewende.
